ارتباط وافكارعمومي

جمع آوری و پردازش اطلاعات

منابع:

1-     جی تیلور ، آرین ؛ سازماندهی اطلاعات ، ترجمه محمد حسن دیانی ، مشهد کتابخانه رایانه ای 1381

 2-     محمدی فر ، محمد رضا ؛ آشنایی با مدرک شناسی ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ وانتشارات 1380

3-     سفیدی ، هوشمند ؛ راهبردهای عملی در روابط عمومی ، تهران ، نزهت ، موسسه تحقیقات روابط عمومی ، 1383

4-     آذرنگ ، عبدالحسین ؛ اطلاع رسانی

5-     اطلاعات و تبلیغات ، تهران ، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی 1371

علاوه  بر این کتابها مباحث مطرح شده در کلاس درس به عنوان منابع امتحان تلقی می شود

* جامعه اطلاعاتی :

جامعه‌ای را که در آن کیفیت زندگی، گستره دگرگونی اجتماعی، و توسعه اقتصادی به‌گونه‌ای روزافزون به اطلاعات و بهره‌وری از آن متکی است جامعه اطلاعاتی (Information Society) می‌گویند.

در این جامعه، استانداردهای زندگی و الگوهای کار و فراغت، نظام آموزشی، و فعالیت‌های اقتصادی و بازرگانی از پیشرفت اطلاعات و دانش فنی تأثیر می‌پذیرد. نشانه این امر، تولید رو به گسترش کالاها و خدمات مرتبط با اطلاعات و اشاعه آنها از طریق حلقه گسترده‌ای از رسانه‌ها، به‌ویژه فن‌آوری‌های چندرسانه‌ای الکترونیکی، و به‌طور کلی غلبه فن‌آوری اطلاعات در امر ذخیره، پردازش، و انتقال اطلاعات است.

جامعه اطلاعاتی جامعه‌ای وابسته به خدمات اطلاعاتی رسانه‌های همگانی است و با آهنگی سریع‌تر از دیگر جوامع و با سلطه بیشتر بر اندوخته‌های علمی و تجربی پیش می‌رود. در چنین جامعه‌ای، ارتباطات عامل واقعی انتقال برای ایجاد تحول در افراد به‌منظور دستیابی به اطلاعات است و ارزش‌های اطلاعاتی عامل تعیین‌کننده در توسعه جامعه محسوب می‌شود.

تعریف اطلاع رسانی

oروبرت بس تایلور می گوید:دانش اطلاع رسانی عبارتست از: رشته ای علمی که در باره کیفیت و کاربرد اطلاعات، نیروهای حاکم بر جریان اطلاعات و همه ابزارهای آماده سازی اطلاعات برای دسترسی و استفاده مطلوب تحقیق می کند.

oکار دانش اطلاع رسانی پرداختن به آن بخشی از دانش است که به تولید، گرد آوری سازماندهی، ذخیره و بازیابی اطلاعات کمک میکند.

گذری کوتاه بر تاریخچه اطلاع رسانی

 از زمانی که بشر برای ارتباط و انتقال اطلاعات از اشاره و علائمی مانند دود استفاده میکرد تا بعدها که با اخـتراع خط از چوب، استخوان، پوست حیوانات و سایر فناوریهای ابتدایی برای ثبت ،نگـهداری و انتقال اطلاعات اسـتفاده میکـرد قـرن های متمـادی گذشـته است. اما بعضـی از ابداعات و اختراعات نه تنها تأثیری تاریخی و بنیادی بر اطلاعات و اطلاع رسانی داشته اند و چه بسا بسیاری از بنیانهای اجتماعی را سخت متحول ساخته اند.

oدر حقیقت 2 انقلاب بزرگ و شگرف در عرصه اطلاع رسانی در قرن 20 میلادی را میتوان کهکشان گوتنبرگ و کهکشان میلادی نامید. سالیان بعد نیز اختراع کامپیوتر و نیز شبکه جهانی اینترنت نیز راه را برای ورود به دهکده جهانی اطلاعات باز کرد.

oزندگی بدون داشتن اطلاعات در دهکده جهانی اطلاعات به منزله یک نوع زندگی نکردن است

نقش اطلاع رسانی در عصر انفجار اطلاعات

oپیشرفت علم و تغییر ماهیت اطلاعات تا آنجا در رسیده است که حتی دقایقی پس از یک رویداد در نقطه ای از جهان تنها با یاری اینترنت و رسانه های ماهواره ای میتوان از همه جزئیات اخبار مربوط به آن آگاه شد.

oدر عصر حاضر که عصر سلطه ارتباطات و اطلاعات نامیده شده است بی شک سنگین ترین وظیفه بر دوش رسانه ها است که وظیفه انتقال اطلاعات و اطلاع رسانی را بر عهده دارند.

* تعریف صحیح داده و اطلاعات چیست ؟

داده ( Data ) : مجموعه ای از اعداد و حروف و علائم و نشانه هایی هستند که به صورت قراردادی در رایانه وارد میگردند و بدون انجام پردازش فاقد ارزش هستند . نمونه ای از داده ها را میتوان به صفر و یک های یک حافظه اشاره نمود که بدون انجام پردازش فاقد ارزش هستند .

اطلاعات ( Information ) : به مجموعه ای از داده ها گفته می شود که طی عملیات های منطقی پردازش میگردند و تبدیل به اطلاعاتی میگردنند که دانشی را به کاربر منتقل می نمایند . بنابراین اطلاعات از داده های پردازش شده تشکیل شده است.

 * نسبت بين خبر و اطلاعات چيست؟

دو ديدگاه اصلي در رابطه با نسبت خبر با اطلاعات وجود دارد. ديدگاه اول نسبت به عام بودن مفهوم خبر و جزء بودن اطلاعات نسبت به آن است در حالي كه ديدگاه دوم معتقد است اطلاعات مفهومي عامتر بوده و پروسه هاي خبري شامل توليد، توزيع و انتشار خبر تنها بخشي از فعاليتهاي اطلاعات محور را تشكيل ميدهند بر اين اساس شواهد و مستندات حاكي از عامتر بودن مفهوم اطلاعات نسبت به خبر است به عبارت ديگر خبر در دل اطلاعات قرار دارد.

 * بسته اطلاعاتي چيست؟

 بسته اطلاعاتي قالب يا فورمتي از اطلاعات است كه ميتواند اخبار دانسته ها يا اطلاعات را در درون خود ذخيره يا پردازش نمايد. و از طريق تكنولوژيهاي اطلاعاتي و ارتباطي به ديگران منتقل شود.

* چند نوع از بسته های اطلاعاتی :

الف) مجلات

ب) كتابهاي مجموعه مقالات

ج) كتب

د) مجموعه داستانهاي كوتاه

و) بانكهاي اطلاعاتي

 

شناخت نیازهای اطلاعاتی 

نیاز چیست؟

نوع بشر برای زیستن به آب،غذا،اکسیژن،مسکن و لباس نیاز دارد.اما با دقت بیشتر آشکار می شود همه نیازها در این چارچوب نمی گنجد.انسان نیازهای دیگری هم دارد که از شرایط شغلی،اجتماعی،خانوادگی،سیاسی و رفتاری و مانند آن ها سرچشمه گرفته و در تعامل مداوم با محیط اجتماعی و طبیعی برانگیخته می شود.نظریات آبراهام مازلو به عنوان روانشناس انسان گرا از مطرح ترین نظریات ارائه شده در زمینه نیازها است.وی در کتاب انگیزش و شخصیت به نیازها اشاره می کند.به عقیده وی در سلسله مراتب ممکن است نیاز های افراد متغیر باشد.مازلو عقیده دارد نیازها دارای سلسله مراتب از ابتدایی تا پیشرفته است.ارضای یک نیاز موجب و سبب پیدایش نیازهای دیگر می شود.وی نیازهای نامحدود انسانی را در چند طبقه زیر تقسیم بندی کرده است:

اولین دسته بندی از نیازها،نیازهای جسمانی هستند.این نیازها هسته مرکزی دوام و بقای جسمانی هر انسان است.هر انسان باید بخورد و بیاشامد تا زنده بماند. نیاز جسمانی با نیاز به امنیت و ایمنی تعقیب می شود.به محض سیر شدن شکم و رفع نیازهای جسمانی نیاز ایمنی مطرح می شود که از یک سو تداوم وضع موجود است،یعنی اینکه در آینده نیز بتواند سیر شود. از نظر مازلو پس از این نیازها،نیازهای اجتماعی مطرح می شود.این نیازها با پذیرش اجتماعی یعنی دوست داشتن و دوست داشته شدن و مورد توجه قرار گرفتن همراه است.نیاز اجتماعی در واقع با زیستن در جمع کم و بیش ارضا می شود.ما در خانواده زندگی می کنیم،در بیرون با دیگران حشر و نشر داریم و در نهایت در شهر و جامعه به این نیازها پاسخ داده می شود.فراتر از نیازهای اجتماعی نیاز حرمت به خود یا قدر و منزلت است.نگرش و احساس ما در مورد خویشتن و تصویر از خود و اینکه ما خود را چگونه می دانیم و تا چه حد به آن وقوف یافته ایم. هر انسانی تصویری از خود دارد و نیاز دارد که این تصویر در او به درستی شکل گیرد.او دلش می خواهد همه او را نسبت به انجام امور انسانی توانا و ذیل صلاح بدانند.در نهایت خود یابی و خود شکوفایی آخرین قسمت هرو مازلو است. یعنی از بودن به شدن،یعنی توانایی های خود را کشف کرده و به کار بگیرد.

نیازهای اطلاعاتی

یکی از مهمترین نیازهای انسان به عنوان یک ارگانیسم زنده و پیچیده نیازهای اطلاعاتی است.این نیازها را می توان پیرامون دو محور اصلی دسته بندی کرد.۱-اطلاعات درباره خود انسان۲-اطلاعات در مورد محیط پیرامون و پدیده های آن.انطباق انسان با محیط پیرامون به عنوان یک سیستم فراگیر و ایجاد سازگاری با آن،تضمین بقا و تداوم حیات او با وجود تغییرات مداوم بدون دسترسی به اطلاعات نا ممکن است.مغز انسان بر مبنای پردازش اطلاعات موجود فعالیت می کند.هرچه تحولات و تغییرات سریع تر باشد به همان اندازه نیاز به اطلاعات بیشتر و شدیدتر می شود.انسان برای دریافت چنین اطلاعاتی دو راه را می شناسد:

۱-جستجوی اطلاعات مورد نیاز در دانش اندوخته بشری و آنچه به عنوان ذخیره و میراث علمی موجود است.

۲-تولید اطلاعات

افراد جامعه ممکن است در موقعیت های فراوان تصمیم گیری بهبود عملکرد و سایر شرایط فردی و اجتماعی نیاز به اطلاعات پیدا کنند و وقتی در چنین موقعیت هایی اطلاعات موجود را کافی ندانند به دنبال اطلاعات جدید می روند.

به تعبیر دیگر نیازهای اطلاعاتی به اطلاعاتی مربوط می شود که افراد برای کارایی در انجام وظایف شغلی،کسب رضایت در حل مسائل و مشکلات یا علایق خاص خود از این ها برخوردار باشد.فقدان اطلاعات در این زمینه ها می تواند منجر به بروز بی کفایتی در فرد،شکست او در دستیابی به هدف و بروز بحران گردد.

 * تهيه فهرست بسته هاي اطلاعاتي :

در تهیه فهرست برای بسته های اطلاعاتی با موارد زیر را رعایت کردکه عبارتند از :

 الف) كتاب شناسي

ب) نمايه ها

 ج) فهرست كتابخانه

 د) ابزارهاي آرشيو

هـ) دفاتر ثبت

 و) نرم افزارهاي رايانه اي

 الف) كتاب شناسي ها: كتابهايي هستند كه حاوي اطلاعات منتشر شده درباره كتابهاي يك رشته خاص يا موضوع خاص ميباشند اين كتابها ممكن است در دوره هاي زماني متعدد به چاپ رسيده باشند و در مراكز مختلفي در ايران و جهان نگهداري ميشود.

 ب) نمايه ها: بروشورها و كتابچه هايي هستند كه فهرست طبقه بندي شده مقالات و كتابهاي جديد منتشره در حوزه هاي مختلف را بصورت دورههاي منظم زماني منتشر ميكنند.

 ج) فهرست كتابخانه ها: كتابهايي هستند كه حاوي اطلاعات تفكيكي كتابخانه هاي مختلف كشور ميباشندو از طريق آن ميتوان به جزئيات مربوط به كتابخانه ها و مراكز اسناد دسترسي پيدا كرد.

 د) ابزارهاي آرشيو: ابزارهايي هستند كه به كمك آنها اطلاعات و اسناد در داخل يك مجموعه طبقه بندي و نگهداري ميشود. اين ابزارها شامل انواع كاغذي و اكترونيكي ميباشند.

 و) نرم افزارهاي رايانهاي: آن دسته از نرم افزارهايي هستند كه براي جستجوي اطلاعات موجود در كتابخانه ها و ساير مراكز اطلاعاتي مورد استفاده قرار ميگيرند ويژگي اين نرم افزارها قابليت جستجوي سريع ، قدرت نگهداري بالا و درهم شكستن مرزهاي زماني و مكاني و جغرافيايي است.

 هـ) دفاتر ثبت: دفاتري هستند كه فهرستي از آثار و اشيا نگهداري شده در موزه ها و گالري ها را در خود نگهداري ميكنند.

بسته هاي اطلاعاتي عبارتند از : 1- اينترنت 2- مطبوعات (مجله) 3- CD يا بسته هاي الكترونيك       4- راديو و تلويزيون ، سينما 5- كتاب 6- قوانين ، اسناد ، مدارك و دستورالعمل ها 7- سررسيد 8- بولتن هاي داخلي 9- عكس

5- اينترنتي (ايميل) ، گروه هاي اينترنتي (حسن اردستاني)

گردآوري بسته ها :

كتابخانه – آرشيو – موزه ها – مراكز اسناد و بانك اينترنتي – كتابخانه هاي ديجيتالي

راههاي دسترسي به اسناد :

سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران – موزه – پژوهشگاه اسناد و مدارك علمي كشور – وزارت امور خارجه – بنياد نظم و آثار و نشر ارزش هاي دفاع مقدس – مركز اسناد انقلاب اسلامي

 

ابزار ها و شیوه های اطلاع رسانی

1- رسانه ها

2- گزارشهای موردی و سالانه

3- نامه و نامه های الکترونیک

رسانه

oتعریف رسانه: ابزار و وسایلی هستند که پیام را در یک مدت زمان محدود و اندک به مخاطب انتقال دهند.

oتعریف رسانه های جمعی: ابزار و وسایلی هستند که در یک زمان واحد پیام مشخصی را به انبوه مخاطبان که در نقاط مختلف پراکنده هستند ارسال می نمایند.

 طبقه بندی رسانه ها

oاز لحاظ مخاطب(کودک- نوجوان و ...)

oاز لحاظ هدف رسانه(تجاری- آموزش و ...)

oگستره پخش

oمالکیت رسانه

oمدت زمان فعالیت( روزنامه –ماهنامه- 24 ساعته و ...)

oموضوع رسانه

شیوه های اطلاع رسانی در رسانه

oما بعنوان مدیر روابط عمومی یک سازمان در حقیقت متناسب با پیام و مطلبی که میخواهیم در مورد آن اطلاع رسانی کنیم باید رسانه ای را انتخاب نماییم که متناسب با جایگاه و ظرفیت پیام باشد.

oخبرنامه داخلی (نسخه چاپی یا الکتروینک)

oگزارش عملکرد

oسیستم پیام رسانی صوتی

oساخت فیلم ها و کلیپ

شیوه های اطلاع رسانی در روابط عمومی

oارسال هرگونه پیام به خارج از سازمان از طریق یک رسانه

oبرگزاری کنفرانسهای خبری

oبرگزاری اردوهای مشترک با اصحاب رسانه

oگزارشهای موردی و سالانه

oگزارش عملکرد( کتابچه، بروشور، جزوه و ...)

oرپرتاژ آگهی در مطبوعات

oتیزر تلویزیونی و رادیویی

oمنابع اطلاعاتی الکترونیکی

oمنابع اطلاعاتی به کتاب ها، تصاویر، رکوردهای کتابشناختی، صفحات وب یا انوع دیگر منابع که به صورت مجموعه هستند مانند پایگاههای اطلاعاتی، وب سایت ها، مراکز تهیه مدرک، مدارک چند رسانه ای یا کتابخانه ها اطلاق می شود.

oنامه های الکترونیک                              Email

oامروزه شهروندان اینترنت روزانه میلیون ها نامه الکترونیکی را برای یکدیگر ارسال می نمایند. اما اولین پیام ارسال شده توسط نامه الکترونیکی در سال 1971 توسط مهندسی با نام ”ray tomlinson“ انجام شده است.

Email یک پیام متنی ساده است که برای گیرنده پیام ارسال میشود. نامه های الکترونیکی در ابتدا و هم اینک نیز اغلب بصورت متن های کوتاه می باشند. که میتوان با افزایش ضمائم از جمله عکس، فیلم و ... حجم آنها را بیشتر کرد.

oسرویس دهندگان email

oبه منظور مشاهده نامه های الکترونیکی دریافت شده می بایست از برنامه های سرویس گیرنده نامه های الکترونیکی استفاده کرد. برخی از کاربران از برنامه معروف outlook و outlook express بمنظور مشاهده نامه های الکترونیکی استفاده می نمایند.

oبرنامه های رایگانی نیز نظیر hotmail و yahoo است که از طریق سایت آنها قابل استفاده است.

oمزایای نامه های الکترونیک

oاستفاده آسان و راحت از طریق نرم افزار پست الکترونیک

oهزینه اندک و در خیلی موارد رایگان

oامکان ارسال یک نامه بطور همزمان به چندین نفر

oامکان مدیریت نامه ارسالی و دریافت جواب

oقابلیت بروز رسانی

امکان ارسال ضمائم به نامه الکترونیک

oفناوریها و ابزار جدید در اطلاع رسانی

oامروزه با گسترش استفاده از تلفن همراه شاهد ابزارهای جدید اطلاع رسانی در این زمینه هستیم.

oابزارهای مرتبط با تلفن همراه :

o سامانه پیامک (sms service)

oفناوری bluetooth

oفناوری اینترنت در تلفن همراه(gprs )

دسترسي به قوانين :

روزنامه رسمي – كتاب قوانين - - سايت مجلس – سايت دادگستري 

شناسايي آثار موجود در يك اثر : 1- مجلات (ژورنال هاي علمي – TSI) يكي از منابع مهم اطلاعاتي هستند . مركز اطلاعات علمي بين المللي به مقاله ها يا مجلاتي كه چاپ مي شود يك درجه استاندارد مي دهد و اگر كشوري ژورنال ها و مجله ها و مقاله هاي علمي بيشتري داشته باشد از لحاظ اطلاعات علمي قوي تر است. 2- كتاب 3- كتابهاي مجموعه مقالات / روابط عمومي الكترونيك (مجموعه مقالات) 4- مجموعه آثار (داستانهاي كوتاه – اشعار برگزيده – جنگ) – مبتني بر توليد نيست در عوض مبتني بر توليدات قبلي است . 5- وب سايت نخبگان 6- بانكهاي اطلاعاتي magiran.com

گردآوري منظم بسته هاي اطلاعاتي به صورت مجموعه :

كه منظور از آن جمع آوري كتابها ، مطبوعات ، آثار فرهنگي ، اشياء ، تابلوها و ساير وسايل اطلاعاتي در قالب كتابخانه ها ، آرشيوها ، موزه ها و مراكز اسناد است – 2 نهاد مهم مرتبط با اين موضوع كتابخانه ملي ايران و پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران مي باشد .

روش هاي جمع آوري اطلاعات

يكي از اصلي تر ين بخش هاي هر كار پژوهشي را جمع آو ري اطلاعات تشكيل مي دهد. چنانچه اين كار به شكل منظم وصحيح صورت پذيرد‏ كار تجزيه و تحليل و نتيجه گيري از داده ها با سرعت و دقت خوبي انجام خواهد شد. براي جمع آوري اطلاعات در كارهاي پژوهشي چهار روش عمده را مورد استفاده قرار مي دهند.

روش منتخب برای جمع آوری داده ها در تحقيق خود را تشخيص دهيد.با انتخاب شيوه مناسب از سوگيری در تحقيق خود پيشگيری کنيد.

گردآوری داده ها

پیش از گردآوری داده ها باید طرح مشخص برای اینکاردر نظر گرفت. پاسخ به سوالات زیر می تواند راهگشا باشد.        

   داده هاي مربوط چه چيزي گردآوري مي شود  ؟

      چرا داده ها گردآوري مي شود ؟

        داده ها چگونه گردآوري مي شود ؟

       داده ها در چه زماني گردآوري مي شود ؟

        داده ها را چه كساني گردآوري مي كنند ؟

        گردآوري داده ها به چه مواد و ابزاري نياز دارد  ؟

        داده ها چگونه توصيف و تفسير مي شوند ؟

        چه مقدار هزينه براي گردآوري داده ها و تفسير آنها لازم است  ؟

        داده ها چگونه گزارش مي شوند ؟

        منبع يا منابع تأمين هزينه كيست  ؟

         پردازش و تفسير داده ها 

اصلی ترین روش ها برای جمع آوری داده ها:

استفاده از اطلاعات و مدارك موجود

در برخي تحقيقات  اطلاعاتي كه بايد بعنوان داده مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گيرند از پيش آماده هستند. بدين صورت كه محقق بدنبال اطلاعات جديد نيست بلكه می تواند نسبت به جمع آوري اطلاعاتي كه از قبل تهيه شده اند و در پرونده هاي ( درمانگاهي  بيمارستاني ثبت احوال، دانشجويي ،دانش آموزي و مراجعين به مراكز مختلف شهرداري ها و... ) موجود است  اقدام كند.

مزايا: به واسطه موجود بودن اطلاعات  ارزان است. در وقت صرفه جويي مي شود. مهمترين مزيت آن  امكان ارزيابي روند موضوع مورد بررسي در گذشته است كه در مطالعات گذشته نگر بسيار حائز اهميت است.

معايب: ناقص بودن و دردسترس نبودن اطلاعات از اشكالات عمده اين روش است. گاهي ملاحظات اخلاقي مانع از دستيابي به اطلاعات مورد نظر مي باشد. قديمي و كهنه بودن اطلاعات هم ممكن است در برخي موارد مطرح باشد.

پرسشنامه

 پرسشنامه شامل دسته اي از پرسش هاست كه برطبق اصول خاصي تدوين گرديده است و به صورت كتبي يه افراد ارائه مي شود و پاسخگو بر اساس تشخيص را خود جواب ها رادر آن مي نويسد. هدف از ارائه پرسشنامه  کسب اطلاعات معين در مورد موضوعي مشخص است. بزرگ بودن گروه يا جامعه مورد مطالعه يكي از دلايل مهم براي استفاده از پرسش نامه است چه امكان مطالعه نمونه هاي بزرگ را فراهم می آورد. كيفيت تنظيم پرسشنامه دربدست آمدن اطلاعات صحيح و درست و قابل تعميم بسيار با اهميت است.

بر اساس نحوه اجراي پرسش نامه و نيز نوع سوالات پرسشنامه  مي توان آنرا به دستجات متفاوت تقسيم نمود.

    طبقه بندی بر اساس ماهيت پرسشنامه :

 پرسشنامه باز: در اين نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستيم.در اينجا پاسخگو مي تواند بدون محدوديت هرپاسخي را كه مد نظرش باشد در مورد آن پرسش بنويسد و يا در آن زمينه توضيح دهد. در اينگونه سوالات ، اطلاعات دقيق تر، كامل تر و داراي ارزش بيشتر هستند ولي طبقه بندي و نتيجه گيري از آنها مشكل تر و له تجربه زياد نيازمند است.

 پرسشنامه بسته :   پرسش هاي بسته در اين نوع پرسشنامه ارائه مي شود.براي هر پرسش تعدادي گزينه و پاسخ انتخاب شده است كه فرد پاسخ دهنده بايد يكي از آنها رابه عنوان پاسخ بگزيند.هريك از پاسخ ها به گونه اي تنظيم شده است كه در عين منطقي بودن براي آن سوال از پاسخ مربوط به ديگر سوالات مجزاست. در اينجا پاسخ ها را مي توان به سرعت نوشت و تجزيه و تحليل و طبقه بندي پاسخ ها نيز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و كاملي پرسش نامه باز نيست.

         طبقه بندي بر اساس نحوه اجرا

          پرسشنامه همراه با مصاحبه :  اين پرسشنامه همان مصاحبه انعطاف ناپذير است كه به صورت حضوري پرسش ها از افراد پرسيده مي شود و پاسخ ها را پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد مي كند.

          پرسشنامه خود ايفا : پرسشنامه در اختيار فرد يا گروه قرار مي گيرد و فرد به تنهائي و يا به صورت گروهي يه پرسش ا پاسخ مي دهند .

           پرسشنامه پستي :  پرسشنامه براي افراد از طريق پست ارسال مي شود . فرد پس از تکميل آنرا براي محقق عودت مي دهد.

           پرسشنامه الكترونيك :  در اين نوع از پرسشنامه كه به تازگي موارد استفاده از آن گسترش يافته است ، محقق با استفاده از شبكه هاي اطلاع رساني و اينترنت ، اقدام به ارسال پرسشنامه الكترونيك براي افراد مي كند و افراد پاسخ ها را در همان پرسشنامه وارد و با پست الكترونيك براي محقق باز مي گردانند.در برخي موارد ممكن است افراد نسخه اي از پرسشنامه را چاپ کرده و بعد از پاسخگوئي به شكل پستي باز گردانند.

         نكات مهم در طراحي پرسشنامه

• داشتن يك مقدمه رسا ، جذاب و واضح در ابتداي پرسشنامه
• وجود پرسش هاي قابل فهم و خالي از ابهام
• خودداري از پرسش هاي طولاني و وقت گير و دوپهلو
• خودداري از واژه ها و لغات نامانوس و نامفهوم
• طراحي پرسشنامه زيباودوراز كلمات زشت و زننده و تا جاي ممكن دوستانه
• محدود بودن پرسش هاي زمينه اي
• قرار دادن پرسش هاي حساس و مهم در پايان پرسش نامه
• هر سوال فقط به يك موضوع اختصاص داشته باشد
• استفاده از پرسش هاي باز و بسته به همراه هم
• قرار دادن تمام پاسخ هاي ممكن براي پرسش هاي بسته

         مزاياي پرسشنامه

         عدم نياز به شحص مصاحبه كننده ، بنابراين عدم تاثير وجود چنين شخصي

          ساده و ارزان

          سادگي طبقه بندي و تجزيه و تحليل

          دقت يشتر پاسخ ها بواسطه محرمانه ماندن افراد

          امكان تنجام مطالعات بزرگ

          يكسان بودن شرايط در زمان تكميل

         معايب پرسشنامه

          عدم قابليت استفاده براي بي سوادان

          درك نكردن مفهوم سوال

          امکان  ارائه تصوير كاذب توسط فرد از خود

          كاهش درصد پاسخ هاي رسيده در پرسشنامه پستی

       خصوصيات يك پرسش

        اعتبار صوري : بدين مهنا كه صوال قادر به اندازه كيري موضوع مورد پرسش باشد.به تعبير ديگر مقياس اندازه گيري متغيرتحت مطالعه باشد.

         انتظار دانستن پاسخ : بايد سوال طوي طرح شود كه انتظار داشته باشيم پاسخگو ،‌جواب آنرا داند.

          روشن و صريح : سوال بايد بدون ابهام باشد و تنها به يك مطلب اشاره كند.

          بي آزار : به مسائل خصوصي افراد وارد نشود مگر با اجازه قبلي خود آنها.

          منصفانه: دلالت بر معنا و مفهوم خاصي ننماير و آزمدني را به موضع خاص نكشاند.

  روائی و پایائی

ابزاری که برای جمع آوری داده ها مورد استفاده قرار میگیرد درمرحله نخست باید از روايي (اعتبار) برخوردار باشند و درمرحله دوم باید پايايي ( اعتماد ) داشته باشند . روائی بدین معناست که روش يا ابزار به كار رفته تا چه حدي قادر است خصوصيت مورد نظر را درست اندازه گيري كند .

مثال: اگر بخواهيم شيوع كم وزني هنگام تولد را در نوزادان يك زايشگاه بدانيم ، بايد همه نوزادان تولد يافته را وزن كنيم . براي اين كار مي بايست از ترازوي مخصوص توزين نوزاد و آنهم ترازوي استاندارد استفاده شود

پايايي قابليت تكرار روش يا ابزار اندازه گيري است . اگر روشي از پايايي برخوردار نباشد ، داده هاي گردآوري شده روايي ( اعتبار ) نيز نخواهند داشت 

مثال :در مثال بالا باید دید با چند بار وزن کردن آیا وزن یک کودک را در هر مرحله مشابه وزن قبلی نمایش میدهد.

     مشاهده

از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن رفتار مشخصات موجودات زنده اشيا و پديده ها با استفاده از ويژگي هاي گوناگون آنها ملاحظه و ثبت مي گردد. منظور از مشاهده ثبت دقيق تمام جوانب بروز حادثه ويژه يا رفتار و گفتار فرد يا  افراد از راه حواس و يا ساير راه هاي ادراكي ( كمك گرفتن از ابزار خاص ) مي باشد.

مشاهده منظم در تحقيق ضروري است بنابراين مشاهده بايد:

• به هدف تحقيق مربوط باشد
• برنامه و نحوه عمل آن از قبل مشخص و تنيم شده باشد
• به طور دقيق و منظم ثبت شود
• ميزان اعتبار و صحت انجام آن قابل سنجش و بررسي باشد

مشاهده به دو صورت مشاركتي و غير مشاركتي انجام مي شود. كه در مشاهده مشاركتي  شخص مشاهده كننده در موضوع مشاهده شركت دار دو در همان جلب مشاهده صورت مي گيرد. (مثال) در مشاهده غير مشاركتي مشاهده گر پديده مورد مشاهده را بدون آنكه خود دخالتي در آن داشته باشد ملاحظه مي كند  كه اين روش خود به دو صورت انجام مي شود. در روش اول مشاهده گر پديده ها را به صورت آشكار ثبت مي كند ( مثال )و در نوع دوم مشاهده گر به صورت مخفيانه مو راد مورد مشاهده را ملاحظه و به ثبت آن مي پردازد.(مثال)

مشاهده ممكن است در هنگام تهيه طرح اوليه تحقيق نيز صورت پذيرد كه بدان مشاهده مقدماتي گفته مي شود  مشاهده ممكن است  منبع اصلي جمع  آو ري اطلاعات باشد و گاهي نيز براي تكميل يا اصلاح اطلاعاتي كه از روش هاي ديگر بدست آمده است استفاده شود. مشاهده ممكن است در مورد اشيا صورت بگيرد .(مثال)

مزايا: امكان بررسي جزئيات موضوع وجود دارد. مي توان صحت اطلاعات جمع آوري شده را با وسائل ديگر آزمايش كرد .براي جمع آوري اطلاعات زمينه اي مناسب است. در زمان كوتاه اطلاعات زيادي بدست مي آيد و اعتبار علمي اطلاعات بالاست.

معايب: حضور مشاهده گر مي تواند بر روند فعاليت مورد مشاهده تاثير گذار باشد. تمايلات شخصي مشاهده گر و ميزان توانائي او در مشاهده و ثبت دقيق فعاليت مورد مشاهده ممكن است تاثير گذار باشد. عوامل محيطي بر نوع و روش گرد آوري اطلاعات موثر است. استاندارد كردن و طبقه بندي اطلاعات مشكل است ( بويژه در ثبت رفتار انساني ) .مشكلات اخلاقي در مشاهده اعمال شخصي وجود دارد. براي نمونه هاي زياد  وقت گير و پر هزينه است.

   مصاحبه 

مصاحبه يكي از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن به صورت حضوري ياغير حضوري از افراد يا گروهي ار آنان پرسش مي شود. نكته مهم آن است كه سوالات مصاحبه از پيش انديشيده شده و تعيين شده است. آنچه مصاحبه را به صورت هاي مختلف طبقه بندي مي كند ميزان انعطاف پذيري آن و يا نحوه اجراي آن است. مصاحبه را يكي ازروش هائي دانسته اند که امکان دریافت پاسخ در آن بیش از روش های دیگر است، زيرا در هنگام مصاحبه امكان تحريك آزمودني براي دادن پاسخ وجود دارد و نيز مي توان در صورت ابهام با توضيح موضوع راروشن ساخت.

مهمترين انواع مصاحبه به شرح زير عنوان شده اند:                            

 تعريف مصــاحبـــه :

اولين تعريف موجود از مصاحبه در حوزه علوم اجتماعي در كتاب « زمينه جامعه شناسي » آمده است بر اساس اين تعريف ،« مصاحبه ملاقاتي است سنجيده كه بين محقق و فرد يا افراد مورد نظر او صورت مي گيرد و معمولاً‌محقق را به خوبي با وضع فرد يا افراد مطلوب آشنا مي كند»(آريانپور، 1357: 22).

 

مراحل تدوين و اجراي تحقيق با روش مصاحبه :

1 ) تبيين نمودن هدف تحقيق

2 ) انتخاب نمونه

3 ) طراحي نمودن شيوه و ساختار مصاحبه

4 ) تدوين سئوالات مصاحبه

5 ) انتخاب و آموزش مصاحبه گران

6 ) انجام يك تحقيق مقدماتي

7 ) انجام مصاحبه هاي اصلي

8 ) تجزيه و تحليل داده هاي بدست آمده

 

مرحله اول : تبيين هدف مصاحبه :

« اولين مرحله در تحقيق  كه از مصاحبه براي جمع آوري اطلاعات استفاده شده تبيين هدف تحقيق است . هدف تحقيق ماهيت مصاحبه را مشخص خواهد نمود زيرا اهداف متفاوت، تعيين كننده سطوح مختلف انسجام وسازماندهي در مصاحبه ، انواع سئوالات مصاحبه و مهارت مصاحبه كننده است » ( گال و ديگران ، 1386 : 524 ) .

محقق در مر حله اول مي بايست اهداف تحقيق را بصورت شفاف و روشن و واقع بينانه تبيين و ترسيم نمايد تا بر اساس آن اهداف بتواند از متناسب ترين نوع مصاحبه براي رسيدن به اهداف خويش  بهره مند گردد و هر اندازه اين اهداف براي محقق روشن تر شود به همان اندازه موفقيت او را در كسب نتيجه تضمين خواهد نمود .

بعنوان مثال نوع مصاحبه اي كه با افراد صاحب نظر در رشته اي خاص صورت ميگيرد با نوع مصاحبه  با افراد عادي و ناهمگون تفاوت ماهوي داشته و طبعاً مصاحبه گران حرفه اي براي هركدام ازاقشارمختلف مردم و به تناسب نوع هدفي كه درتحقيق به دنبال آن هستند از انواع مختلف مصاحبه نيز بهره برده و رسيدن به هدف پژوهشي خويش را تسهيل مي بخشند .

مرحله دوم : انتخاب نمونه :

در اين مرحله مصاحبه گر بر مبناي يكي از فنون نمونه گيري جامعه آماري خويش را انتخاب كرده و متناسب با جامعه آماري خويش و و با عطف نظر به هدف تحقيق مي تواند از مصاحبه انفرادي و يا مصاحبه گروهي استفاده نمايد . مرحله انتخاب نمونه از مراحل بسيار حساس و با اهميت تحقيق بوده و در صورت بروز هر گونه اشتباه – عمدي و سهوي – در كل نتايج تحقيق تاثير داشته و هر چند محقق در مراحل مختلف بعدي بخواهد تلاش    نمايد تمام اصول و اسلوب هاي علمي را مراعات كرده و ضوابط حاكم بر روش هاي علمي را مد نظر داشته باشد باز نخواهد توانست به نتيجه مطلوب دست يابد چرا كه وقتي جامعه آماري مورد مطالعه برآيندي از جامعه واقعي نبوده ومشخصات و ويژگي هاي آن جامعه را نداشته باشد طبعاً و لاجرم نتايج بدست آمده از آن تحقيق نيز نمي تواند قابل تعميم به كل جامعه مورد مطالعه ويا ساير جوامع مشابه گردد . پس اين مرحله از تحقيق مي بايست با حساسيت ويژه اي دنبال گرديده و محقق با وقت و وسواس و حوصله بيشتري نسبت به انتخاب نمونه اقدام بنمايد .

مرحله سوم :  طراحي شكل و ساختار نمونه :

با عنايت به اينكه مصاحبه هاي كمّي و كيفي در تحقيقات اجتماعي داراي تفاوت هايي مي باشند ، به همين جهت طراحي شكل و ساختار مصاحبه در اين دو گونه تحقيق ذكر شده نيز بالاجبار متفاوت خواهد بود . بعنوان مثال « در تحقيقات كمي مصاحبه عموماً منسجم و سازماندهي شده است كه همه پاسخ دهندگان در معرض تجارب يكسان قرار مي گيرند بنابراين ، مطالب آغازين سئوالات مصاحبه و اختيارات نهايي مصاحبه گر بايد بدقت از قبل مشخص شده باشد ، اطمينان حاصل شود كه داده هاي بدست آمده از افراد مي تواند به طور  معنا داري مقايسه شود اما در تحقيقات كيفي ، مصاحبه از نظر شكل و ساختار كاملاً منسجم و سازمان يافته نيست ، اين بدين منظور است كه هدف محقق كمك نمودن به مصاحبه شوندگان است كه ديدگاههاي خودشان را در مورد موضوع مربوط ، با داده ها و عبارات خودشان ابراز كنند »  ( گال و ديگران،1386 : 529 ) .

به همين جهت لازم است تا محقق بر اساس نوع تحقيق اقدام به طراحي شكل و ساختار مصاحبه بنمايد . تصور كنيد محقق در پي آن است تا عوامل تاُثير گذار بر گرايش جوانان به مواد مخدر را مشخص نمايد و اين محقق در مراحل قبل تحقيق ممكن است به نقش دوستان ، خانواده ، همكلاسيها و ..... در گرايش جوانان به مواد مخدر رسيده باشد و به همين دليل محقق مي تواند سئوالاتي در مورد هر كدام از اين عوامل تاُثير گذاراجتماعي تدوين كرده و براي مصاحبه شوندگان مطرح نمايد براي مثال « آيا دوستان شما در گرايشتان به مواد مخدر تاثير داشته اند ؟ » در حاليكه اگر تحقيق مبتني بر روش كيفي بوده باشد محقق بدنبال طرح هيچ متغير از پيش تعيين شده اي نبوده و دامنه سئوالات گسترده تر بوده باشد و سئوال مشابه « چه كساني در گرايش شما به مواد مخدر تاثير گذار بودند ؟ » از ناحيه محقق مطرح گردد . پس بدليل تفاوت در انسجام و سازماندهي  وهمچنين تفاوت در تعيين      قبلي متغيرها در تحقيقات كمي وكيفي شكل طراحي و ساختار مصاحبه با همديگر متفاوت بوده و محقق لازم است با توجه به نوع تحقيق در دست اجرا از لحاظ كمي و يا كيفي بودن اقدام به طراحي شكل و ساختار مصاحبه نمايد .

 

مرحله چهارم : تدوين سئوالات : 

« اينكه سئوالات بايد قبل از انجام مصاحبه يا در خلال انجام آن تدوين شود اساساً بستگي به نوع مصاحبه دارد . مصاحبه بدون سازمان در تحقيقات كمي مصاحبه به شيوه گفتگوهاي غير رسمي در تحقيقات كيفي از انواعي هستند كه سئوالات آنها در همان زمان انجام مصاحبه تدوين مي يابد اين سئوالات بر مبناي طرح كلي تحقيق و اطلاعات مصاحبه گر از ويژگي هاي پاسخ دهندگان از قبيل ميزان  تحرك و پر حرفي مصاحبه شونده و تواناييهاي هوشي وي تدوين مي شود . ساير انواع مصاحبه ها استفاده بيشتري از سئوالات بسته و باز از نوع تدوين شده مي كنند » ( گال وديگران، 1386 : 537 ).

مصاحبه گران حرفه اي بسته به نوع مصاحبه و روش تحقيق خويش اقدام به طراحي وتدوين سئوالات مي نمايند و براساس برنامه ازپيش تعيين شده اقدام به اجراي مراحل مختلف مصاحبه مي نمايند . بعضاً به نظر ميرسد سئوالات باز در تحقيقات كيفي و حتي در تحقيقات كمي نياز چنداني به تدوين نداشته و مصاحبه گر در طول مصاحبه آزاد است هر گونه سئوالي از مصاحبه شونده داشته باشد در حاليكه اين برداشت كاملاً اشتباه بوده و به هيچ عنوان صحت ندارد .

 

مرحله پنجم : انتخاب و آموزش مصاحبه گران

محققاني كه در فرايند تحقيق نياز به استفاده از تعداد بيشتري مصاحبه گر براي جمع آوري اطلاعات مي باشند لازم است به مسائل ذيل توجه داشته باشند .

1 ) تعداد مصاحبه گران :

محقق بايد برآورد نمايد كه در فرايند تحقيق به چه ميزان مصاحبه گر نياز دارد و حتي لازم است اتفاقات خاص احتمالي در اجراي تحقيق را نيز مد نظر داشته و در صورتيكه بنا به هر دليل مصاحبه گر از ادامه همكاري سر باز زد بتوان مصاحبه گر آموزش ديده اي را جايگزين وي كرده و از ايجاد اختلال در اجراي تحقيق پيش گيري نمود .

2 ) رعايت تناسب ميان مصاحبه گر و مصاحبه شونده :

« شواهدي وجود دارد كه نشان دهندۀ اين مطلب است كه تناسب مصاحبه گرها با مصاحبه شونده گان به لحاظ طبقۀ اجتماعي ، نژاد ، سن و جنس احتمالاً نتايج معتبرتري براي مصاحبه بدست مي آورد . » ( گال وديگران ، 1386 : 541 ).

اين موضوع مخصوصاً در جامعه ايران از اهميت خاصي برخوردار بوده و توجه به آن ضرورت تام دارد . وجود ويژگي هاي فرهنگي متفاوت ، رايج بودن ارزشهاي ديني در سطوح مختلف اجتماعي ، تفاوت هاي طبقاتي گوناگون و ..... باعث ميگردد كه محققان ايراني به جنبه تناسب مابين مصاحبه گر و مصاحبه شونده دقت وتوجه بيشتري داشته باشند و همچنين به     تابوهاي موجود در سطح جامعه با حساسيت مضاعفي عنايت بنمايند . براي مثال در تحقيقات اجتماعي معطوف به روابط  خانوادگي از زنان روستايي، كسب اطلاعات مورد نياز نه تنها از جانب مصاحبه گران مرد بي اطلاع از فرهنگ رايج غير ممكن مي باشد بلكه كسب اين اطلاعات از ناحيه مصاحبه گران زن نيزبا دشواري ميسر ميگرددو لازم است تا مصاحبه گران زن نيز با كسب آموزشهاي لازم و فراگيري مهارت هاي خاص و آشنا شدن به فرهنگ جامعه مورد مطالعه بتوانند در كسب اطلاعات مورد نياز توفيق حاصل بنمايند .

 3 ) توجه به توانمندي مصاحبه گران در برقراري ارتباط مثبت :

مصاحبه گر تنها زماني مي تواند در انجام مصاحبه توفيق حاصل نمايد كه از ناحيه مصاحبه شوندگان پذيرفته شده و بتواند اعتماد مصاحبه شوندگان را جلب نمايد . با توجه به اينكه براي جلب اعتماد مصاحبه شوندگان فرصت زمان زيادي در اختيار مصاحبه گران وجود ندارد تا بتوانند زمينه هاي جلب اعتماد در مصاحبه شوندگان را ايجاد نمايند موفقيت تنها حاصل كساني مي شود كه داراي اين استعداد بوده و مهارت هاي لازم و كافي را براي ايجاد ارتباط سريع با مصاحبه شوندگان را كسب نموده باشند . اگرچه توانايي برقراري ارتباط مثبت تا حدودي ذاتي بوده و از اين لحاظ اشخاص متفاوت داراي توانمنديهاي متفاوتي مي باشند ليكن با آموزشهاي مختلف و رايج و تمرين و ممارست امكان كسب توانمنديهاي لازم جهت برقراري ارتباط مثبت ميسر بوده و اكتساب آن ويژگيها خارج از دسترس نمي باشد . پس از انتخاب مصاحبه گران نوبت به آموزش آنها مي رسد . محقق بايد بر اساس اهداف و نوع تحقيق به آموزش مصاحبه گران مبادرت بنمايد .

« آموزش مورد نياز بستگي به عمق مصاحبه ها و ميزان ساختار مصاحبه دارد ( گال وديگران ، 1386 : 542 ) .

« آموزش معمولاً در دو مرحله انجام مي پذيرد . در اولين مرحله كارآموزان راههاي مصاحبه را مطالعه مي كنند در مورد شرايط مصاحبه و مواردي از قبيل امكانات مورد نياز، كنترل هاي ضروري و محفوظ نگه داشتن اطلاعات و موضوعي كه بايد در مورد آن تحقيق شود مطالبي مي آموزند ... در مرحله دوم آموزش فراگيران بايد مصاحبه هاي تمريني انجام دهند و بازخوردهاي اصلاحي دريافت كنند . اين عمل بايد تا آنجا ادامه يابد كه عملكرد آنان از لحاظ ساختار ، عينيت و پايايي به حد استاندارد مورد انتظار برسد » ( گال وديگران ، 1386 : 3 – 542 ) .

 مرحله ششم : انجام مصاحبه مقدماتي

انجام مصاحبه هاي مقدماتي از اهميت بالايي برخوردار است و مي تواند ازامكان سوء گيري داده هاي مصاحبه جلوگيري بنمايد . در مرحله انجام مصاحبه هاي مقدماتي است كه محققان مي توانند مصاحبه گران را مورد ارزيابي قرار داده و نتايج آموزشهاي داده شده را بررسي و مورد توجه قرار بدهند و اگر در خلال مصاحبه هاي مقدماتي به مواردي برخورد كردند كه نياز به تجديد نظر درتوجيه مصاحبه گران بود قبل از اجراي مصاحبه اصلي اين اقدام صورت بگيرد . چرا كه در حين اجراي مصاحبه اصلي فرصت جبران اشتباه ميسر نبوده و داده هاي كسب شده مي تواند در نتايج تحقيق تاثير نامطلوبي داشته باشد .

پس « محقق در خلال انجام مصاحبه هاي مقدماتي بايد نسبت به موارد ذيل هشيار باشد : مشكلات مربوط به ايجاد رابطه بين مصاحبه گر و مصاحبه شونده ، شواهدي كه گوياي ناكافي بودن انگيزه مصاحبه شوندگان براي شركت در مصاحبه باشد و ساير نشانه ها كه بيانگر ضرورت بازنويسي سئوالات مصاحبه يا بازنگري مراحل و روند مصاحبه باشد» ( گال وديگران ، 1386 : 544 ) .

در اين مرحله است كه محقق روشهاي ضبط و ثبت داده ها را مورد بررسي قرار داده تا مشخص گردد چه ميزان از اطلاعات مكتسبه ضبط و ثبت مي گردد و اينكه با كدام روش مصاحبه گران بهتر و راحت تر مي توانند با مصاحبه شوندگان رابطه ايجاد كنند .

بايد محققان توجه داشته باشند كه « ضبط مصاحبه هاي آزمايشي و مقدماتي روي نوار ضبط صوت اهميت دارد حتي اگر قرار نباشد كه مصاحبه هاي اصلي تحقيق روي نوار ضبط شوند . با گوش نمودن نوار ضبط شده ، مصاحبه گر ها مي توانند نسبت به چگونگي طرح سئوالات توسط خودشان بصيرت پيدا كنند و از مشكلاتي كه در خلال مصاحبه روي داده و مصاحبه گرها از آن گريخته اند آگاه شوند » ( گال وديگران ، 1386 : 545 ).

 مرحله هفتم : انجام مصاحبه

تمام مراحل پيشين صورت گرفته صرفاً به خاطر اجراي خوب اين مرحله ( مصاحبه ) انجام مي پذيرد . انجام مصاحبه نيز براي خودش اصول ، ريشه و چارچوبي دارد و محققان مختلف براي اجراي مناسب اين مرحله توصيه هاي مختلفي را ارائه داده اند تا نتايج كسب شده در مرحله اجراي مصاحبه از اعتبار بالايي برخوردار بوده باشد . گال و همكارانش توصيه هاي مهم و كاربردي براي مصاحبه گران ارائه نموده اند كه اين توصيه ها هم براي مصاحبه هايي كه در تحقيق كيفي انجام مي گيرد قابليت اجرا داشته و هم براي مصاحبه هاي تحقيقهاي كمّي كاربرد دارد .اين توصيه عبارتنداز:

1 – پيش از شروع مصاحبه پاسخ دهندگان را از محرمانه بودن كامل پاسخهايشان مطمئن نماييد و اگر لازم باشد روشي را كه براي محرمانه ماندن اطلاعات اتخاذ نموده ايد توضيح دهيد .

2 – با مشغول نمودن مصاحبه شونده در يك مكالمه كوتاه غير رسمي و روزمره ، قبل از شروع مصاحبه با مصاحبه شونده رابطه اي دوستانه و خودماني برقرار نماييد .

3 – سئوالات پيچيده يا جدل برانگيز را در قسمت آخر مصاحبه و پس از برقراري رابطه دوستانه با مصاحبه شونده مطرح نماييد .

4 – فوايد بالقوه تحقيق مورد نظر را براي پاسخ دهندگان توضيح دهيد .

5 – مصاحبه گر بايد كمتر از مصاحبه شونده صحبت كند . بعنوان يك قانون ، هر چه مصاحبه گر كمتر صحبت كند اطلاعات بيشتري حاصل مي شود .

6 – سئوالات را با زباني كه براي پاسخ دهندگان واضح و معنادار باشد مطرح نماييد .

7 – سئوالاتي بپرسيد كه فقط از يك مطلب واحد باشد .

8 – هنگام نگارش سئوالات ، چارچوب و محدوده اي را كه شما مي خواهيد پاسخ دهندگان براي پاسخ دادن در نظر بگيرند ، مشخص نماييد .

9 – در صورت لزوم از عبارات موشكافانه ساده استفاده كنيد ، براي مثال : « آيا مي توانيد كمي بيشتر در مورد آن صحبت كنيد . »

10 – از تكذيب نمودن گفته هاي مصاحبه شونده يا آزمودن صحت گفته هاي او با شگردهاي مختلف در خلال مصاحبه ، پرهيز نماييد .

11– آنها را با اشاره جهت دهي ننماييد خواه با ارائه يك اظهار نظر ، لحن گفتار يا علامت هاي غير گفتاري مانند سرجنباندن درهنگامي كه پاسخهاي موردانتظاريا مرجح شما به يك سئوال داده مي شود.

12 – اگر به نظر ميرسد مصاحبه شونده يك موضوع خاص مطرح شده در مصاحبه را تهديد كننده مي بيند ، موضوع ديگري را مطرح كنيد و تلاش نماييد مجدداً با عبارات و واژه هاي متفاوت به همان موضوع اوليه برگرديد .

13 – زماني كه سئوالات حساس يا تهديد كننده مطرح مي نماييد ، از مصاحبه شونده بخواهيد كه نظر يا رفتار دوستانش و نيز رفتار يا نظرات خود را بيان نمايد .

14 – پشت سرهم تعداد زيادي سئوال بسته نپرسيد .

15 – موضوعات مورد بحث درمصاحبه را خيلي زياد تغيير ندهيد ( از اين شاخه به آن شاخه نپريد)

16 – از پرسيدن سئوالات جهت دهنده پرهيز نماييد . براي مثال به جاي اينكه بپرسيد : « آيا موافق كمك هاي دولت مركزي به تعليم و تربيت هستيد ؟ » بپرسيد : « ديدگاه شما در مورد كمك هاي دولت مركزي به تعليم و تربيت چيست ؟ » البته بعضي مواقع يك سئوال جهت دهنده ممكن است پرسيده شود تا نوع خاصي اطلاعات از پاسخ دهنده دريافت گردد.(گال وديگران ، 1386 : 5-544)

  انواع مصاحبه

يكي از بحث هاي پردامنه در موضوع مصاحبه تقسيم بندي آن به انواع و اقسام مختلف است . شايد كمتر نويسنده اي در حوزه علوم اجتماعي پيدا شود كه در تقسيم بندي مصاحبه حداقل تشابه ظاهري تقسيم بندي اسلاف خويش را مراعات نموده باشد . هرچند روح حاكم بر انواع تقسيم بندي هاي مختلف يكي بوده و متناسب با اهداف مصاحبه تقسيم بندي هاي مختلفي صورت مي گيرد ولي باز تاكيد مي گردد عليرغم تعدد در تقسيم بندي ها مشتركاتي در همه آنها مي توان پيدا كرد و به عبارت ديگر همه آنها را دريك تقسيم بندي كلي تري مي توان آورد .

درمبحث حاضربه تقسيم بندي هاي مختلفي كه ازمصاحبه صورت گرفته است اشاره مي گردد و در نهايت پس ازتوافق با يك تقسيم بندي متناسب نسبت به تعريف وتوضيح اقسام ذكرشده مصاحبه اقدام ميگردد.

دئوبالوبي مصاحبه را به دو صورت تقسيم بندي كرده است ، شكل اول مصاحبه را به مصاحبه فردي يا گروهي تقسيم بندي كرده و در شكل دوم انواع مصاحبه را به مصاحبه باساختار يا منسجم و مصاحبه بي ساختار يا آزاد تقسيم كرده است .

انواع مصاحبه هايي كه در اين نوشته به توضيح آنها پرداخته خواهد شد عبارتند از :

 1 – مصاحبه باز :

 اين نوع از مصاحبه به نامهاي مصاحبه هاي « عميق » ، « غير استاندارد » ،« ژرفانگر » ،« بي ساختار » و « آزاد » نيز شناخته شده است .

«پرسشگر در بيان پرسشها و پاسخگو در طرح آن آزادي كامل دارند ، يعني پرسشگر آنچه را كه به نظرش ضروري مي رسد مطرح مي كند و در طرح سئوال خود هيچگونه محدوديتي احساس نمي نمايد و پاسخگو در جواب دادن به سئوالها آزادي كامل دارد . پرسشگرچنين مصاحبه اي مي تواند ايده هاي خود را در هر پرسش كلامي قرار دهد و سئوالهاي خود را با هر عبارت كه كامل باشد مطرح نمايد و پاسخگو نيز مي تواند جواب خود را به هر صورت كه مايل باشد و در هر لفظي كه دوست داشته باشد بيان دارد . » ( ساروخاني ، 1373 : 214 ) .

پس در اين نوع ازمصاحبه «  دست پژوهشگر يا پرسشگر باز است كه:

 اولاً- درباره نكته مورد نظر خود با سئوالات پي درپي آنقدر كنجكاوي نموده و عمق آنرا دنبال نمايد كه به نظرش لازم مي رسد .

ثانياً -  ترتيب سئوالات و يا نكات را به دلخواه و نظر خود تغيير دهد .

ثالثاً - از هر شخص مطلع سئوالات متعددي را جويا شود» ( رفيع پور ، 1370 : 305 ) .

مصاحبه باز در مواردي قبل از تحقيق اصلي انجام گرفته و محقق را در اشراف بر موضوع تحقيق و روشن ساختن زواياي مختلف مسئله ياري مي كند تحقيق در اين مرحله« با مطالعه كتب و نشريات مختلف و سئوالات و نكات گوناگون درباره ساخت مسئله و موضوع مورد نظر و عوامل مؤثر و روابط علت و معلول بين آنها در جامعه خاص مورد مطالعه در ذهن پژوهشگر به وجود خواهد آمد » ( رفيع پور ، 1370 : 304 ) .

اين نوع از مصاحبه كاربردهاي مختلف در تحقيقات اجتماعي داشته و طبيعي است كه اجراي آن بر خلاف تصور عامه چندان راحت نبوده و نياز به تجربه و توانمنديهاي خاص در مراحل اجراي آن وجود دارد و افراد مبتدي در بكارگيري آن حتماً دچار مشكلات خواهند شد و به همين جهت توصيه مي گردد در صورت استفاده از آن حتماً از مشاورت اساتيد با تجربه استفاده شده و اين مرحله از تحقيق حتماً تحت نظر آنها صورت بگيرد چرا كه بي دقتي در اين مرحله از تحقيق ، در نتايج آن نيز تاُثير گذار خواهد شد .

2 – مصاحبه نيمه باز يا نيمه استاندارد 

« همانطوركه ازنام آن برمي آيد درمصاحبه نيمه باز،طرفين يعني پرسشگروجوابگو ، محدوديت هايي احساس مي كنند ، يعني پرسشگربايد صرفاً موضوع هاي معيني را مطرح كند و فقط در خصوص آنها جواب دريافت دارد . پاسخگو نيز نمي تواند احساس و عقيده خود را آنطوري كه ترجيح مي دهد در كمال آزادي ابراز كند . در اين مصاحبه پرسشگر و پاسخگو هيچيك آزادي كاملي را كه در مصاحبه آزاد از آن مي توانند برخوردار گردند ندارند » ( ساروخاني ، 1373 : 214 ).

در اين نوع مصاحبه دست مصاحبه گر بسته نيست و مي تواند طبق ظوابط و ملاك هايي در مصاحبه تغييراتي را ايجاد نمايد . چرا كه معمولاً اين مصاحبه زماني صورت مي گيرد كه سئوالات هنوز به آن ساختار منظم نرسيده و هنوز زواياي مختلف موضوع تحقيق براي محقق كاملاً آشكار نشده است و محقق براينكه بتواند به روايي سئوالات طراحي شده پي ببرد لازم دارد تا در اين گونه مصاحبه هايي دلالت سئوالات را با اهداف تحقيق ارزيابي نمايد و اينجاست كه در مصاحبه هايي با مصاحبه گران مختلف اقدام به طرح سئوالات تحقيق نموده و اگر ايراد و ابهامي در سئوالات بود بر بر اساس معيارهاي خاص ، محقق آزاد است آنها را طوري تغيير دهد كه براي مصاحبه شونده قابل فهم بوده باشد پس در مصاحبه نيمه استاندارد « در صورتيكه متن سوالي براي  پاسخگويي نامفهوم باشد ، پرسشگر مجاز است كه متن سئوال را طوري تغيير دهد تا براي پاسخگو قابل فهم شود . مشروط براينكه متن جديد را بالاي سئوال مربوط يادداشت نمايد تا هنگام تصحيح پرسشنامه و تهيه پرسشنامه جديد و دقيق تر محقق بداند در چه مواردي در كدام محل تحقيق با چه نوع پاسخگوياني ، چه سئوالاتي براي پاسخگويان نا مفهوم بوده و با چه جمله بندي بهتر قابل فهم مي باشد» ( رفيع پور ، 1370 : 305 ) .

 ترتيب سئوالات در روند مصاحبه تاثير گذار مي باشد و اگر سئوالات با روال منطقي طراحي شده باشد به نحوي كه رشته افكار پاسخگو از بين نرود طبيعي است كه مصاحبه گر مي تواند اطلاعات بيشتري را كسب نمايد ولي اگر نحوه ترتيب سئوالات مانع رواني سير مصاحبه گرديده و مصاحبه شونده را دچار تشتت و آشفتگي فكري نمايد و به اصطلاح « از اين شاخه به آن شاخه پريدن » باشد ضمن صرف وقت و انرژي زياد از مصاحبه گر و مصاحبه شونده در كسب اطلاعات مورد نظر نيز خلل ايجاد مي نمايد . به همين جهت اگر ضرورت احساس گردد «پرسشگر مي تواند ترتيب سئوالات را تغيير داده و آنرا با رشته سخن و فكر پاسخگو تطبيق دهد» ( رفيع پور، 1370: 306 ) .

 

3 – مصاحبه استاندارد :

« درمصاحبه بسته يامحدود نه تنها موضوعاتي كه پرسشگربايد مطرح كند از قبل معين شده اند بلكه اين موضوعات به طوردقيق رده بندي گرديده اند پرسشگرناچاراست هريك ازموضوعات رادرجاي خود طرح كند و هيچ يك را به سليقه خود بر ديگري مقدم نداند . علاوه براين درمصاحبه هاي محدود پرسشها از قبل در قالب كلمات معيني قرار مي گيرند پرسشگر محدود است هر پرسش را با كلماتي مخصوص و يكسان طرح كند و از پاسخگو بخواهد كه هر يك از سئوالها را به طور دقيق و مختصر پاسخ گويد . اين نوع مصاحبه داراي برنامه اي ساخت يافته است »(ساروخاني،73: 5-214).

در اين مصاحبه « پاسخگو يا موظف است كه فقط از بين پاسخ هاي از پيش تعيين شده يكي يا بيشتر را انتخاب نمايد و يا پرسشگر پاسخ پاسخگو را در يكي از طبقات جوابهاي پيش بيني شده ( با زدن علامت) جاي مي دهد » ( رفيع پور ، 1370 : 307 ).

برخلاف مصاحبه هاي باز يا نيمه استاندارد كه دست محقق جهت تغيير در سئوالات و ترتيب آنها و يا تفهيم سئوالات براي پاسخگو از آزاديهايي برخورداربود دراين مصاحبه و سوالات آن « پرسشگر به هيچ وجه اجازه ندارد كه در متن سوالات و يا پاسخ هاي پيش بيني شده تغييري دهد ،  حتي در صورتيكه پاسخگو سوال را نفهمد در اينگونه موارد او حداكثر مي تواند يك بار همان متن را با همان طرز بيان قبلي (‌بدون تغيير ) تكرار كند »(رفيع پور ، 308:1370).و حتي « پرسشگر موظف است كه ترتيب سوالات در پرسشنامه را حفظ كند و در آن تغييري ندهد . زيرا ترتيب سوالات و چگونگي تاثير آنها برروي يكديگر بطور نسبتاً دقيقي حساب و تنظيم شده است ، گاه برخي از سوالات پيش در آمدي هستند براي سوالات بعدي و گاه براي آنكه سوالات بر روي يكديگر تاثير نگذارند ، سوالات ديگري بين آنها جاي داده شده است »(رفيع پور ، 310:1370).

در مصاحبه با ساختار و منظم « سوالهاي همانند به يك طريق و ترتيب به هر آزمودني عرضه مي شوند و انتخاب پاسخهاي جانشيني به فهرست از پيش تعيين شده محدود مي شود . حتي توضيحات مقدماتي و پاياني يكساني نيز به كار مي روند "(بالد بي ،1373 :203). 

عليرغم همه محدوديت هاي موجود در اين نوع از مصاحبه ، مي توان تصريح كرد كه قابليت تعميم يافته هاي بدست آمده با اطمينان بيشتري امكان پذير بوده و علمي بودن آن بيشتر از مصاحبه هاي بي ساختار مي باشد و به همين جهت در جمع آوري اطلاعات كمي امكان مقايسه و بكار بردن شيوه اي يكسان از بقيه انواع مصاحبه سرآمد بوده و در عين ريزه كاريهاي موجود در تهيه و تنظيم مصاحبه مذكور نتايج بدست آمده قابل اتكا بوده و از قابليت تعميم بيشتر برخوردار مي باشد .

 4- مصاحبه با صاحب نظران و متخصصان

متخصصان و افراد صاحب نظر در مورد موضوعاتي كه در آن زمينه داراي تجربه و تخصص مي باشند داراي اطلاعاتي مي باشند كه امكان كسب آن اطلاعات از اشخاص ديگر ميسر نمي باشد ،‌به همين جهت مصاحبه با اين اشخاص در امر تحقيق داراي اهميت بوده و مي تواند در پيشبرد تحقيق موثر باشد .پس در مصاحبه با صاحب نظران « مصاحبه كننده داده ها را از اشخاصي جمع آوري مي كند كه دانش يا ديدگاه ويژه اي دارند كه از طريق ديگران قابل حصول نيست»(گال ، 1386: 525).

صاحب نظران علاوه بر اينكه اطلاعات منحصر به فردي در خصوص دانش خودشان دارند از مزيت ديگري نيز برخوردار هستند و آن اينست كه آنها « اغلب نسبت به ساير اعضاي تحقيق از مهارت بهتري در گفت و شنود دارند »(گال ، 1386: 525). ليكن بايد در نظر داشت كه صاحب نظران امكان دارد در طول مصاحبه با توجه به جنبه هاب 1- نحوه شركت  2- گرايشها  3- سلسله مراتب  4- سطح بيان  5- سبك كلام  و 6- مختصات ظاهر صدا ، يكي از نقشهاي زير را از خويش بروز دهند . او يا رفتاري روشنفكرانه در مواجهه با مصاحبه گر در پيش ميگيرد و يا اينكه رفتار روشنفكر متظاهر را از خود به نمايش مي گذارد كه هر كدام رفتارهاي مختص به خود داشته و لازم است مصاحبه گر با اين جنبه هاي رفتاري آشنايي داشته تا بتواند بر سير مصاحبه و مراحل اجراي آن تسلط كافي داشته باشد .

5- مصاحبه گروهي

نوعي از مصاحبه كه در بين محققان توسعه و گسترش يافته و روز به روز ميزان استفاده از آن شيوع پيدا مي كند مصاحبه گروهي مي باشد . اين نوع از مصاحبه از آن جهت حائز اهميت مي باشد كه انسانها عموماً در جمع هاي كوچك راحت تر و راغبتر به بيان ديدگاههاي خويش مي پردازند . يعني در زمان انجام مصاحيه افراد مصاحبه كننده نسبت به بيان احساسات خويش رغبت بيشتري از خود نشان مي دهند . رغبتي كه شايد در تعاملات دو نفره احتمال ابراز آنها به شدت كاهش پيدا مي كند .

پس مي توان در تعريف مصاحبه گروهي عنوان كرد كه مصاحبه گروهي عبارت از « مصاحبه اي است با گروه كوچكي از افراد در باره يك موضوع خاص. اين گروه معمولاً از شش تا هشت نفر تشكيل مي شود و مصاحبه بين يك و نيم تا دو ساعت به طول مي انجامد »(فليك، 1387: 212).

در اين روش « ‌وظيفه اصلي مصاحبه گر اين است كه مانع آن شود كه يك نفر يا بخشي از گروه به مصاحبه و به اين ترتيب بر كل گروه مسلط شوند . علاوه براين ، مصاحبه گر بايد اعضايي را كه ساكت اند به شركت در مصاحبه تشويق و نظرات آنها را نيز اخذ كند . همچنين بايد تلاش كند تا پاسخ كل گروه را براي پوشش هر چه بيشتر موضوع مصاحبه به دست آورد» (فليك،‌212:1387).

«خلاصه آنكه مهم ترين مزاياي مصاحبه گروهي عبارت است از : كم هزينه و سرشار بودن از اطلاعات ، تشويق شركت كنندگان به پاسخ گويي،كمك ياد آوري رويدادها ، كمك براي دست يابي به پاسخي وراي پاسخ يك مصاحبه شونده تنها »(فليك ،213:1387).

نكات مهم در موردانجام مصاحبه

  تكلم با زبان شخص مصاحبه شونده

  آشنائي مصاحبه گر با اهداف و روش طبقه بندي و ارزش گذاري پاسخها

  دخالت ندادن تمايلات شخصي مصاحبه گر

  ايجاد شرايط يكسان براي همه

  كسب اجاره درهنگام استفاذه از دستگاه ضبط صدا

  جلب اعتماد مصاحبه شونده

  رعايت مقام وموقعيت اجتماعي افراد

  بيان توضيحات كافي قبل از شروع مصاحبه

  ارائه آموزش به مصاحبه گران پيش از انجام مصاحبه

مزاياي مصاحبه

  قابليت استفاده براي كم يا بي سوادان و كودكان و بيماران

 امكان روشن كردن مفهوم سوالات

 در مقايسه با مشاهده بدست آمدن درصد بيشتري از پاسخ ها

معايب مصاحبه

  وقت گير و پرهزينه

 در مقايسه با روش مشاهده ثبت وقايع ناقص تر است

 طبقه بندي وتجزيه و تحليل اطلاعات درهنگامي كه سوالات باز هستند مشكل است

 دخالت دادن نظرات شخصي

* نمایه سازی :

به ثبت و ضبط محتوای اطلاعاتی مدارک با استفاده از روشهای گوناگون، به منظور سازمان دادن اطلاعات به قصد سهولت بازیابی «نمایه‌سازی» گفته می‌شود

 * هدف نمایه سازی :  

هدف نمایه سازی افزایش میزان دسترسی مراجعه کنندگان به مطالب موضوعی مورد جستجو  است. از این لحاظ ممکن است که نمایه سازیها بسته به جامعه استفاده کننده و نیازهای اطلاعاتی آنها با هم متفاوت باشند. گزینش مواد از میان مطالب منتشره، توجه به موضوعی خاص، سوگیری زبانی، توجه به مدرک و منبعی خاص و... از جمله عواملی هستند که می توانند بر هدف نمایه سازی تأثیر بگذارند

 * کارکرد نمایه سازی :

نمایه سازی عموماً سه کارکرد عمده دارد:

·محتوای اطلاعاتی مدارک را فشرده می‌سازد.

·به عنوان واسطه برای تطبیق و یکسان سازی زبان مدرک و زبان کاوش به کار می‌رود.

·به عنوان ابزاری کارا، بر شیوه تدوین راهبردی کاوش در جستجوی اطلاعات نظارت دارد.

*  نمایه موضوعی :  

ساخت و پرداخت زمینه های اطلاعاتی مدرک که بار موضوعی دارد و دسترسی بر مدارک را از طریق موضوع امکان‌پذیر می سازد «نمایه موضوعی» خوانده می شود.

تعریف چکیده

چکیده :  Abstract  : خلاصه ایست از یک نوشته که شامل فشرده تمام مطالب مهم یا فشرده قسمتهای ویژه یا فهرستی از محتوای آن نوشته باشد گاهی شامل اصطلاحات وکلید واژه های متن  است.

چکیده نویسی:  Abstracting

عمل تهیه خلاصه کوتاه از یک کتاب ،جزوه یا مقاله که شامل نکات اساسی آن باشد را می گویند  و شامل  یک سری فعالیتهای زنجیره ای است که طی آن اطلاعات موجود در مدرک در ابعاد کوچکتری ارائه می شوند. برای رسیدن به این هدف انجام دو فرآیند ضروری است:

 هرس متن یا حذف اضافات : یعنی حذف نکات غیر ضروری وحفظ نکات ضروری.

 عصاره گیری متن:یعنی رسیدن به اصل مفهوم محتوای مدرک

انواع چکیده بر حسب لحن

چکیده تمام نما : Informative  ABstract

تاحد امکان اطلاعات روشنی از مباحث کمی و کیفی مندرج در مد رک ارائه می کند، طولانی تر از سایر انواع چکیده است . طول چکیده تمام نما باید متناسب با نوع و محتوای مدرک باشد ، اما اغلب در مقاله های مجلات  100 تا 250 و در پایان نامه ها تا 500 واژه در نظر  گرفته می  شود. تهیه چکیده تمام نما اگر چه برسایر انواع چکیده ارجحیت دارد اما بسیار وقت گیر و پر هزینه بوده و نیاز به مهارت خاص دارد.

چکیده راهنما : Indicative Abstract

چکیده ای است که اطلاعات کامل را نمی دهد، بلکه به یافته ها هدایت می کند و بیشتر تاکید بر نتایج است.  و بیشتر برای ایجاد انگیزه برای مراجعه به متن می باشد.

چکیده تلفیقی: Compound Abstract

تلفیقی بین چکیده راهنما و تمام نما است و این مسئله با توجه به عدم خلاصه شدن جداول و نمودار ها است که در چکیده تما م نما میسر نیست ولی می توان نتایج آن را توضیح داد.

چکیده انتقادی : Critical Abstact

علاوه بر معرفی محتوای مدرک به ارزیابی آن هم می پردازد ، بندرت از این نوع چکیده، استفاده می شود ، چون تهیه آن نیاز به مهارت در چکیده نویسی و داشتن تخصص موضوعی در سطح بالا را دارد . در این نوع چکیده ، چکیده نویس عقاید و نظریات خود را نیز بیان می دارد. 

انواع چکیده بر حسب حجم

چکیده تلگرافی: Telegraphic Abstract خیلی کوتاه و در حد یک یا یک و نیم جمله است

چکیده عنوانی: Titular Abstact  همان طور که پیش از این آمد به دلیل این که همیشه عنوان بیانگر متن نیست عنوانی ساختگی ایجاد می شود که جایگزین عنوان مبهم باشد.

چکیده عام: General Abstract  نسبتا طولانی است و تا کنون استانداری برای آن تهیه نشده است. بنابراین بستگی به سیاست پایگاه یا موسسه یا نشریه دارد

انواع چکیده بر حسب کاربرد

چکیده رشته مدار: برای حوزه ای خاص از دانش : مثلا ریاضیات

چکیده وظیفه گرا: برای کمک به فعالیت های کاربردی می باشد که یا مربوط به تخصص خاص یا بین رشته ای باشد. ( با توجه به تکلیفی که انجام  می دهند)

چکیده سو گرفته : اغلب شکلی از چکیده  وظیفه گرا است و قسمتی از محتوای سند را  مورد بررسی قرار می دهد و بر آن تمرکز می نماید.

انواع چکیده بر حسب تهیه کننده

چکیده مولف: Autour Abstact   بیشتر چکیده ها از این نوع هستند و موسسات ترجیح می دهند که خود مولف که مسلط به متن است چکیده را بنویسد که البته لزوما بهترین چکیده نیست.

چکیده حرفه ای یا تخصصی : Professional Abstract  چکیده ای است که توسط افراد حرفه ای نوشته می شود که این کار به دلیل توجه به یکدستی و جامعیت بیشتر می باشد.

چکیده نویسی دستی : توسط  انسان انجام می شود.

چکیده نویسی ماشینی : تمام کار به وسیله رایانه است. نقاط دستیابی را نحو قرار می دهد. و معمولا به دو روش انجام می شود.

Key Method : که حالت کلید واژه دارد که در یک حوزه مورد قبول است و به عنوان Subsystem در کنار سیستم اصلی نصب می شود و به آن می گوید که این کلمات را انتخاب کن و یک دستور که چگونه آنها را کنار هم قرار دهد و یک جمله بسازد و ساختار نحوی ایجاد کند.

Cue method به کلیدواژها امتیاز می دهد و بر اساس فاصله بین کلمات و امتیازات داده شده کنار هم قرار می گیرد. پس توالی منطقی وجود ندارد و چکیده دستی بهتر است 

درتهیه چکیده ، بخصوص اگر سازمانی بطور اختصاصی به این امر می پردازد ، داشتن شیوه نامه یا خط مشی مهم است و موارد زیر را باید لحاظ کنیم :

1.ذکر این پیش فرض که چکیده حاوی خلاصه کل مدرک است .

2. تعیین اهداف چکیده نویسی .

3. چکیده باید حاوی کلید واژه های متن اصلی باشد .

6. تعیین نوع یا انواع چکیده مورد استفاده در چکیده نویسی .

5. تعیین سطح علمی و مهارتی چکیده نویس یا چکیده نویسان

گام های تهیه چکیده

6. تعیین اینکه چکیده های تهیه شده ویراستاری می شوند  یا خیر .

7. تعیین نوع حروف چینی، صحفه آرایی و مسائلی از این قبیل .

8. تعیین محل درج اطلاعات کتابشناختی در ابتدا یا انتهای چکیده .

9. تعیین جملاتی که نباید در چکیده بکار روند .

10. رعایت نظم و ترتیب متن اصلی در چکیده

11. تعیین مواردی که ذکرشان در چکیده مربوط به آثار پژوهشی و تحقیقی یا سایر انواع متون ضروری است.

بعد از تعیین خط مشی ، برای تهیه چکیده بایستی :

1. مرور متن اصلی و نه فقط مطالعه سرفصل ها

2. مرور مطالب به صورت حرفه ای و تخصصی به این معنی که باید توجه کنید آیا متن اصلی از انضباط و هماهنگی مطالب برخوردار است و آیا مطالب آن طور که باید باشد از کل به جزء هست؟

3. یافتن جمله اصلی و خط کشیدن زیر آن .

4. این کار را در پاراگراف های بعدی و متن اصلی تکرار می کنیم

5. در این مرحله بعضی جملات را حذف و با ایجاد ارتباط کامل،  متن جدیدی به نام چکیده بدست می آید که منطبق بر متن اصلی است.

* فهرست‌ نویسی:

       در علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، فهرست‌نویسی به فرآیندی گفته می‌شود که برای آماده‌سازی یک کتاب، یا یک مجموعه مکتوب، یا چندرسانه‌ای  انجام می‌شود تا دستیابی سریع  و صحیح به آن کتاب یا مجموعه میسر شود  

هدف اصلی  فهرست‌نویسی،  برقراری نظمی است که به کمک آن هم کتابدار و هم مراجعه کننده بتوانند به  سهولت و صحت، کتاب  مورد  نیاز خود را  از میان کتابهای موجود  در کتابخانه بیابند البته در اغلب کتابخانه‌ها، سعی می‌شود کتابهای هم موضوع در  کنار  یکدیگر قرار گیرندبه  هر یک از موارد اطلاعاتی  که برای توصیف کتاب‌ شناختی  مشخصات یک  کتاب  ذکر می‌شود یک شناسه ‌گویند. فهرست‌نویس‌ها توصیفات لازم در شناسه‌ها را می‌نویسند.افزون بر شناسه‌نویسی معمولاً ‌امور رده‌بندی و تعیین موضوع نیز بر عهده فهرست‌نویس است درکتابخانه ملی ایران برای          هر کتاب یک فهرست‌نویسی پیش از انتشار صورت می‌گیرد که به اختصار فیپا نامیده می‌شود.فهرست نویسی در حقیقت تلاش در جهت ایجاد برگه ای است که مراجعان را به منابع مورد نظر خود برسانندبرگه فرست کتاب در واقع حکم شناسنامه کتاب را دارد. که این شناسنامه بایستی در سراسر جهان به یک شکل  تهیه شود .به عبارتی دارای استاندارد بین المللی است

    فهرست نویسی دارای مراحل ذیل است:

                            1-فهرست نویسی توصیفی

                            2- فهرست نویسی تحلیلی

         فهرست نویسی توصیفی باید مطابق با قواعد فهرست نویسی انگلو امریکن انجام گیرد.وشامل سرشناسه (نام پدید آور اثر  یا در مواردی خاص که پدیدآور اثر مشخص نیست عنوان اثر)میباشد (عنوان  كامل اثر)،(نوبت ویرایش)،(نوع ماده "کتاب،CDوسایر شکل های منابع کتابخانه ای)، (تعداد صفحه یا تعداد جلد)،(وضعیت تصویر)،و ...   فهرست نویسی تحلیلی موضوع مواد (کتاب،و منابع غیر کتابی)مطابق با سر عنوانهای موضوعی فارسی (برای کتابهای فارسی) یا سرعنوانهای موضوعی کتابخانه ملی پزشکی کنگرهMASHبرای   کتابهای لاتین  تعیین میشود و در بخش تحلیلی کارت شناسه کتاب آورده میشود

محيط هاي نگهداري اطلاعات :

اماكن فيزيكي نگهداري اطلاعات ، اسناد و كتابها معمولاً داراي ويژگي هاي خاصي هستند به گونه اي كه امنيت محيط و حفاظت از آثار در مقابل حوادث طبيعي و غيرطبيعي و دستبردهاي غيرمجاز حفظ شود . معمولاً كتابخانه بالاترين گنجيه مي باشد . كتابخانه ها ، آرشيوها ، مراكز اسناد ، موزه ها و گالرهاي هنري و Data center ها محيط هاي فيزيكي نگهداري اطلاعات هستند .

تاريخچه اينترنت :

1-      جنگ سرد : امريكا و شوروي 1945 تا 1990

2-      سفارش پنتاگون : MIT

3-      راه اندازي آرپانت Aepanet – اينترنت متولد آرپانت

4-      فاز نظامي

5-      فاز دانشگاهي

6-      فاز اقتصادي

7-      فاز عمومي – 1990 – اختران وب 1991 – www توسط تيم برتلي

اینترنت : اینترنت درسال 1969 در امریکا متولد شد . وزارت دفاع امریکا ( پنتاگون ) پروژه ای را به شرکت آرپانت سفارش داد و این شرکت به خاطر فعالیتهای کاملا نظامی اینترنت را بوجود آورد . از سال 1969 تا 1991 کسی از اینترنت استفاده نمیکرد ولی از سال 1987 موسسات تحقیقاتی بزرگ از طریق اینترنت با هم ارتباط داشتند . ابداع وب در سال 1991 و عصر انفجار اینترنت و عمومی شدن آن از همان سال بود .

تاخیر ورود تاریخی روزنامه به ایران 250 سال بود و در سال 1825 اولین روزنامه به نام اخبار در ایران منتشر شد . و تاخیر ورود تلویزیون به ایران 25 سال ،  ولی اینترنت بعد از حدود 2 الی 3 سال بعد از عمومی شدن برای اولین بار حدود سال 1372 در مرکز تحقیقات فیزیک نظری ایران از طریق یک پورت به دانشگاه وین وصل شد . و در سال 1376 استفاده از اینترنت  عمومیت پیدا کرد .

* کاربرد ایمیل در جمع آوری اطلاعات :

1-     سرعت تبادل بالا

2-     حجم اطلاعات

3-     فرمت های مختلف

4-     امنیت

5-     هزینه

6-     استفاده از سرویسهای مختلف

7-     بازاریابی و تبلیغات

8-     فراگیری

۹- تبادل و انتقال اطلاعات

 * مصادیق عملی کاربرد ایمیل در جمع آوری اطلاعات :

1-   ارسال فرم های نظر سنجی برای افراد

2-   اجرای سیستم بدون کاغذ در مکاتبات اداری

3-   اشتراک خبرنامه الکترونیک از طریق ایمیل

4-   ارتباط با رسانه ها

5-   استفاده از ایمیل توسط دفاتر خدمات ارتباطی

6-   عضویت در گروه های ایمیلی

 

* چت روم و کاربرد آن در جمع آوری اطلاعات :

چت روم یا اتاق گفتگو به فضای مجازی ای گفته می شود که افراد در آن با هم ارتباط برقرار میکنند. ایده ی چت روم نخستین بار از طرف یاهو،[و با نرم افزار یاهو مسنجر ایجاد شد که بعد ها سایت های زیادی این فضا را ایجاد کردند.

 * موتورهای جستجو :

جویشگر یا موتور جستجو در فرهنگ رایانه، به طور عمومی به برنامه‌ای گفته می‌شود که کلمات کلیدی را در یک سند یا بانک اطلاعاتی جستجو می‌کند. در اینترنت به برنامه‌ای گفته می‌شود که کلمات کلیدی موجود در فایل‌ها و سندهای وب جهانی، گروه‌های خبری، منوهای گوفر و آرشیوهای FTP را جستجو می‌کند.

الف – خبرنامه الكترونيك (درون سازماني و برون سازماني)

ب- گروه هاي خبري : گروه هاي تخصصي از علوم و زمينه هاي مختلف هستند كه درباره موضوعات خاص به تبادل اطلاعات با يكديگر مي پردازند .

ج - SPAM

 سوال : نقش خبرنامه الكترونيك در جمع آوري اطلاعات براي مخاطبان درون سازماني و برون سازماني را تشريح فرمائيد ؟

خبرنامه الكترونيك يكي از مهمترين فناوري اينترنتي است كه در امر جمع آوري و انتشار اطلاعات براي مخاطبان درون سازماني و برون سازماني مورد استفاده قرار مي گيرد . با تبديل نسخه چاپي يا پرينتي بولتن ها ، نشريات و خبرنامه هاي سازماني به نسخه الكترونيك و ديجيتال مي توان سرعت انتشار را بالا برد ، در هزينه ها صرفه جويي كرد و پوشش فراگيرتري براي مخاطبان ايجاد كرد .

وب سايت :

يك پايگاه اينترنتي است كه حجم اعظم اطلاعات موجود در اينترنت را در خود ذخيره كرده است . وب سايت را با www مي شناسند و مخترع آن تيم برنزلي مي باشد . در حال حاضر بيش از 5 ميليارد صفحه وب در اينترنت وجود دارد . براي راه اندازي هر وب سايت به سه چيز نياز داريم . 1- هاست ( فضا ، ميزبان يا كامپيوتر خدمت دهنده وب سايت ) 100 مگا بايت ، 100 هزار تومان 2- دامين (نام يا دامنه وب سايت ) com . org . ir . net . gov  3- ديزاين (طرح يا قالب وب سايت )

كاربرد وب سايت در جمع آوري و پردازش اطلاعات :

1-      انتشار سريع اطلاعات

2-      جمع آوري اطلاعات و ديدگاه ها

3-      ارتباط با مخاطب / مشتري

وبلاگ : وبلاك يك صفحه اينترنتي است كه به صورت رايگان در دسترس همگان بوده و امكان انتشار اخبار ، اطلاعات ، ديدگاه ها و علائق افراد در ان وجود دارد . وبلاگ ها يكي از مهمترين ابزارهاي جمع آوري و انتشار اطلاعات در روابط عمومي ها هستند . در حال حاضر بيش از 70 ميليون وبلاگ در جهان ثبت شده كه حدود 2 ميليون از آنها فارسي بوده . وبلاگ فارسي تا فاصله سالهاي 83-84 رتبه چهارم جهان را دارا بوده و اين رتبه اكنون به جايگاه 10 رفته .

الزامات عملي راه اندازي وبلاگ :

1-      ثبت نام در يك سرويس دهنده وبلاگ رايگان

2-      دريافت يوزر نيم و پسورد

3-      انتشار اطلاعات

4-      بازديد وبلاگ

كاربرد وبلاگ در روابط عمومي :

1-      جمع آوري اطلاعات از طريق وبلاگ هاي منتشره

2-      تحليل محتوا و تحقيق بر اساس محتواي وبلاگ ( نويسنده و كاربران ، نظرات)

3-      انتشار اطلاعات با زبان صميمانه تر و غيررسمي از طريق وبلاگ

چت روم ها : اطاقهاي گپ و گفتگو هستند كه در آنها ديدگاه ها ، علائق ، اخبار و نظرات شخصي افراد منتشر مي شود . چت روم ها يكي از راه هاي مؤثر پي بردن به گرايشات افكار عمومي مي باشد . چت روم ها محبوب ترين سرويس اينترنتي در ايران هستند كه دو دليل اصلي ان محدوديت اي اجتماعي و سرعت پايين اينترنت در ايران است .

فروم ها : تالارهاي گفتگو : بخشهايي از يك وب سايت هستند كه ازطريق آن سؤالات ، مشكلات و مسائل مختلف مطرح شده و توسط كاربران به آنها پاسخ داده شده است . مطالب فروم ها قابل جستجو ، قابل سرچ و قابليت استناد دارد .

بانكهاي اطلاعاتي :

مخزن ذخيره اطلاعات هستند كه امكان نگهداري اطلاعات مختلف را بر اساس طبقه بندي گوناگون دارا مي باشند ويژگي مهم بانكهاي اطلاعاتي قدرت جستجوي هوشمند اطلاعات هستند .

دايركتوريها :

مجموعه اي از لينك هاي طبقه بندي شده اطلاعات هستند كه به صورت شاخه اي و موضوعي بر روي وب قرار مي گيرند و كاربران مي توانند از طريق دنبال كردن اين لينك ها به اطلاعات مورد نظر خود دست پيدا كنند . سايتهايي مانند گويا و ياهو سايتهاي برجسته اي از دايركتورها به شمار مي روند . ( 2 نوع – عمومي و تحخصصي)

سفارش به گوگل (سرچ در آينده) :

يكي ديگر از تكنيكهاي پيشرفته جستجوي اطلاعات استفاده از سرويس ulert.google مي باشد . در اين سرويس محقق كلمات كليدي مورد نظر خود را به گوگل سافرش داده تا در صورتي كه در آينده اطلاعاتي در اين باره توليد شد به ادرس ايميل محقق ارسال شود .

جستجوي تركيبي :

عبارت است از استفاده همزمان از چند روش و تكنيك كندوكاو اطلاعات تا در صورتي كه يكي از روش ها ناموفق بود از ساير روش ها به اطلاعات مورد نظر دست يابيم .

بانك مقالات شخصي :

يكي از روشهاي مؤثر بازيابي اطلاعات ايجاد يك بانك مقالات و اطلاعات شخصي بر روي رايانه شخصي شما مي باشد . اطلاعات اين بانك بصورت روزمره و در حين وب گردي هاي روزانه جمع آوري و ذخيره مي شود . اين اطلاعات مي تواند بصرت طبقه بندي شده و يا بوسيله ابزارهايي مانند گوگل روميزي (desktop) بازيابي شود .

كتابخانه هاي ديجيتالي :

يا الكترونيكي شبيه كتابخانه هاي دنياي واقعي گنجينه اي از اطلاعات هستند كه با مراجعه به آنها مي توان حجم گسترده اي از اطلاعات را دريافت كرد . بزرگترين پروژه كتابخانه ديجيتالي جهان توسط گوگل و با مشاركت دانشگاه هاي بزرگ دنيا در حال انجام است . اين سرويس در آدرس بوكس گوگل دات كام براي همه قابل دسترسي است .

ساختار موتور جستجو در گوگل :

اینترنت را یک زباله دان بزرگ دانسته اند که شاید اطلاعاتی که داخل این زباله دانی می رود ارزشی نداشته باشد و این عنکبوت گوگل یا ربات جستجو گر همه این اطلاعات یا به اصطلاح زباله ها را جمع میکند و اینها را در دیتا بیس یعنی بانکهای اطلاعاتی ذخیره میکند که البته ظرفیت این دیتا بیس 5 میلیون ترا بایت است . آن چیز که باعث بالا بودرتبه گوگل می شود الگوریتم گوگل است . ( شاخصهای طبقه بندی اطلاعات ) الگوریتم یک رمز و یک راز برای گوگل است که هنوز کسی این را متوجه نشده است ولی بررسی ها نشان می دهد این رمزها عبارتند از :  عناوین شاخصها برا اساس

1-     محتوی یعنی آن سایتی که  اطلاعات بیشتر دارد یعنی محتوی بر اساس حجم .

2-     قدمت ، توجه میکند کدام سایت قدیمی تر است احتمالا آن سایت قدیمی محتوی بیشتری باید داشته باشد .

3-      به روز رسانی سایتی که اطلاعاتش به روز است .

4-     نظم یکی از اصول شش گانه توسعه در دنیا نظم است اگر سایتی دقیق به روز شده بود قابلیت بیشتری برای جستجو دارد .

5-     کلمات کلیدی یعنی راجع به آن کلمه بررسی میکند این سایتها چقدر این کلمه را تولید کرده اند .

6- لینکهای درون و برون متنی ، هرچه مطلب بیشتر لینک داشته باشد یعنی مطلب مستند تر است .

7-  گیرنده لینک ، در ارتباطات واژه ای داریم به نام سای تیش CITATION  یعنی خود مقاله علمی مهم است ولی به این توجه میشود منابع دیگر و چه دانشگاههایی به مقاله شما رجوع کرده اند پس هرچه بیشتر به آن سایت یا فرد رفرنس داده باشند ، آن سایت مهمتر است ( برای جستجو

8-    بازدید ، تعداد بازدیدکننده در سایت alexa.com  می توانیم در این سایت تعداد بازدید کنندگان خود را ببینیم .

9-     ترکیب یعنی ترکیب همه این شاخصها با همدیگر click stream یعنی مسیر کلیک یعنی این مسیر هایی که می رویم همه ثبت می شود  یک سایت جدید Archive.org  در این سایت کلیه مطالب حتی دلیت شده ها ثبت شده و می ماند این آرشیو با پتا بایت اندازه گیری می شود . اشلون schlone    مرکزی است در نیوزلند که غیر از اینترنت تمام مطالب مخابراتی را ذخیره میکند .

سه زمینه طبق قوانین بین المللی فیلتر روی آن انجام می شود : 1- تجارت اسلحه   2-  راجع به قتل   3-  کورنوگرافی کودکان

بالاترین نفوذ در اینترنت را کشورهای اسکاندیناوی دارند . و پرسرعت ترین اینترنت دنیا را سوئد دارد . کره جنوبی سه سال است که رتبه اول دولت الکترونیک را دارد .